با چوخه کاران/همه چیز در باره کشتی باچوخه


با چوخه کاران/همه چیز در باره کشتی باچوخه - تصویر 1

مسابقات کشتی چوخا (با چوخه) خراسان قبل از آمدن روی تشک در سرای خان ها، عروسی ها، روز عید فطر و ۱۴ فروردین بر روی چمن و خاک نرم برگزار می شد.

اوزان در کشتی با چوخه وجود نداشت، زمان مسابقه نامحدود بود و به اصطلاح با چوخه گیران در کشتی با چوخه، سایه انداختن پشت ضربه شمرده می شد و اکنون نیز ضربه شمرده می شود. در گذشته جوایز نفرات اول تا سوم، نفر اول اسب، نفر دوم گاو یا گوساله و نفر سوم قوچ بود. کشتی با چوخه خراسان با تلاش های مرحوم «منوچهر لطیف» از شکل سنتی خارج شد و در سال ۱۳۴۲ به صورت رسمی در شیروان برگزار شد. کشتی با چوخه خراسان به غیر از خراسان و با عناوین «گوراش»، «گولش»، «آلیش» در ازبکستان، قزاقستان، تاتارستان و... رواج دارد و پس از استقلال ازبکستان و با تلاش های آن کشور، مسابقات کشتی با چوخه بین المللی شد و تیمی از با چوخه کاران خراسان شمالی و رضوی در مسابقات بین المللی کشتی با چوخه، کشورمان ایران را نمایندگی می کند.

کشتی در ایران:

کشتی در ایران از قدمتی بسیار طولانی برخوردار است، به طوری که تاریخ پیدایش آن نامعلوم و به موازات تاریخ پیش رفته است، این رشته در ایران، ترکیه، یونان، یو گسلاوی، روسیه، ژاپن و کره متداول بوده است و به شکل های مختلف انجام می شده است. این تنوع در اجرا حتی در کشور ما در استان ها، ایلات و عشایر نیز وجود داشته است. در خراسان با چوخه، در مازندران لوچو، در گیلان گیله مردی، بغل به بغل در ارسنجان، گلی یا روغنی در ترکیه، گرش در خوزستان، کمر به کمر در ترکمن صحرا، پهلوانی در زورخانه های تهران و قم، ترکمنی در مازندران، سومو در ژاپن، سامبو در روسیه و ده ها کشتی دیگر که سرآمد همه آنان کشتی با چوخه ای (چقه ای) بوده است. کشتی با چوخه خراسان در کلات نادری، درگز، چا پشلو، قوچان، شیروان، چناران، بجنورد و اسفراین متداول بوده که بعدها در مشهد، نیشابور، تربت جام و آشخانه نیز مرسوم شده است. این ورزش در روستاها و در میان ایلات و عشایر انجام می گیرد و اوج شکوه و جلال آن در مراسم بزرگ سیزده و چهارده فروردین اسفراین است.


کُشتی با چوخه خراسان:

کُشتی با چوخه یکی از بارزترین ویژگی های فرهنگی اجتماعی و بومی محلی خراسان بزرگ به ویژه منطقه شمال خراسان است. در این منطقه کُشتی با چوخه نه تنها به عنوان یک ورزش بلکه به عنوان یک آئین فرهنگی پهلوانی در تمام شئون زندگی مردم جریان دارد. آنها در جشن ها و اعیاد و عروسی های خود این آئین باستانی را اجرا می کنند و گرامی می دارند و از این طریق همواره روحیه مردانگی و پهلوانی را در خود زنده نگه می دارند. اگر روزگاری کُشتی بابا چوخه در مناطق و شهرهایی همچون قوچان، اسفراین، چناران، شیروان، نیشابور، لایین و دیگر مناطق شمال خراسان مرسوم بود، اینک این ورزش به تدریج به سمت مناطق جنوبی تر خراسان نظیر فریمان، تربت جام، گناباد و... نیز کشیده شده و امروز مردم آن دیار نیز به با چوخه علاقه نشان می دهند. اکنون که کُشتی با چوخه ثبت ملی و جهانی شده است ضروری است، دست اندرکاران ورزش کشور نگاه ویژه ای به این مقوله داشته باشند تا این آئین که ظرفیت های فرهنگی و اجتماعی و ورزشی بسیار بالایی دارد به جایگاه واقعی و شایسته خود دست یابد. ورزش و آئینی که در صورت شناخت خوب آن می تواند بسیاری از آسیب های اجتماعی به ویژه در میان جوانان را کاهش داده و به عنوان یک برنامه تفریحی و فرهنگی برای خانواده ها در نظر گرفته شود.


جوایز کُشتی با چوخه

جوایز کُشتی با چوخه نیز به سبب ماهیت سنتی و ملی اش متفاوت است. در اصطلاح به فاتحان میدان با چوخه «قند» اهدا می شود! کسی که نفر اول شود قند اول را به او می دهند. هدیه هایی که می تواند شتر، قوچ، قالی و گوسفند، ، لوازم منزل، وجه نقد و سکه و دیگر قندهایی است که برگزار کنندگان مسابقه ها می توانند به نفرات اول تا سوم اهدا کنند! غالبا به طور سنتی جوایز کُشتی با چوخه از نمادهای زندگی عشایری و روستایی در نظر گرفته می شود. گاهی اوقات نیز از دست بافته های عشایر نظیر قالی و جاجیم و گلیم استفاده می شود. البته این جوایز می تواند در مناطق مختلف متفاوت باشد. مهم این است که جوایز متناسب با شان این ورزش بوده و پشتوانه ای برای کُشتی گیر باشد.


معنای لغوی با چوخه

(دهخدا) چوخا. جامه ای است پشمین. (شرفنامه منیری). جامه واری که از پشم بافته باشند. (برهان) (ناظم الاطباء). جامه پشمین کوتاه که نوعی از لباس فقرا است و ترکی است. با چوخه که در گذشته «چوخاء» گفته می شد نام نوعی لباس (بالا پوش) سنتی است. این نوع شنل که توسط زنان از پشم میش یا بز بافته و سپس دوخته می شده است هنگام کُشتی با چوخه به همراه شال سفیدی بر کمر بسته می شود و پیژامه ای بر تن کُشتی گیر قرار می گیرد.
 

چوخا (uxa): در زبان ترکی کلمه ای به شکل چوخا oxa, uxa، چوفاufa، چوکنا ukna، چوخویا uxuya (به فارسی با چوخه، چوقا، چقه، چوگه) و به معنی زیرانداز یا پارچه پشمی زبر؛ بالاپوش نمدین چوپان ها دوخته شده از پوست گوسفند و بدون دگمه، اکثرا از پارچه ای مقاوم به رنگ تیره یا سیاه (در گذشته قرمز و قهوه ای)؛ پالتویی از پشم یا کرک که ریش سفیدها و کشاورزان ترک روی دوش اندازند، نوعی بارانی.... وجود دارد. در دولت های ترکی قدیم مقامی به اسم چوخادار uxadar وجود داشت و به خادمی که چوخا می پوشید یا در پشت پرده ای از چوخا منتظر خدمت بود اطلاق می شد. در دولت ترکی آذربایجانی قاجاری نیز پوششی رسمی برای خاندان سلطنتی به نام چوخابارانی وجود داشت. رابطه کلمه چوخا با چوغ ترکی دانسته نیست (چوخا=؟ چوغ+قا). همچنین ادعا شده این کلمه احتمالا از کلمه ترکی قویقا Qoyqa – قویخاQoyxa که در دیوان لغات ترک به معنی کرک، پوست و پوستین آمده ریشه گرفته است. در زبان سانسکریت نیز کلمه ای به شکل چوکا Çuka به معنی پوشش پشمی وجود دارد.

 

زمان و مکان برگزاری کُشتی با چوخه

مسابقات کشتی چوخا (با چوخه) خراسان قبل از آمدن برروی تشک در سرای خان ها، عروسی ها، روز عید فطر و ۱۴ فروردین بر روی چمن و خاک نرم برگزار می شد. کُشتی بابا چوخه از دیرباز معمولا در دل طبیعت و محیط های باز برگزار می شده است. چنانچه اکثر گودهای کُشتی بابا چوخه کنونی که از قدیم الایام نیز دایر بوده اند مانند: گود زیارتگاه سلطان زیرابه در روستای امام وردی خان قوچان، گود روستای رهورد در قوچان، گود چشمه زینل خان در اسفراین، گود امام مرشد در فاروج و دیگر گودها که در مناطق تفریحی و دامان طبیعت قرار دارند. کُشتی بر روی خاک نرم یا چمن و با حضور انبوه تماشاگران از زن و مرد و پیر و جوان برگزار می شود.

 


اجزای لباس و لوازم کُشتی با چوخه

با چوخه، که جامه پشمین چوپانان و برزگران و درواقع پوشاک قدیمی بومی خراسان بوده است. با چوخه در زمان های پیشین پالتویی ضخیم و مقاوم و دارای آستین بوده، ولی امروزه به یک جلیقه کتانی بدون آستین تبدیل شده است. کمربند، شالی که بر روی با چوخه به دور کمر بسته می شود و بدن را مانند سنگ محکم نگه می دارد و دامن با چوخه را به دور آن می پیچند. شلوارک، که همانند شلوارک کُشتی پهلوانی می باشد، با این تفاوت که کمی به طرف بالا تا می شود.


دهل و سرنا

دهل و سرنا (زورنه)، که با نواختن آن توسط بخشی ها، کُشتی گیران حول میدان کُشتی به حرکت درمی آیند و خود را گرم می کنند و برای مسابقه آماده می شوند. نوای دهل و زورنا بانگ آوازی نیز برای خبر کُشتی است و از مردم می خواهد که جمع شوند و با دل و جان به تماشای کُشتی بپردازند. این موسیقی مقامی معروف به کوراوغلی است که با تم های سنگین و رزمی نواخته می شود. دو نوازنده سرنا و دهل با نواختن موسیقی حال و هوای خاصی به ورزش کُشتی با چوخه می دهند، در حین کُشتی نوای سرنا و دهل یا قشمه و دهل بخشی ها با ریتم خاصی شروع شده و به تدریج که کُشتی اوج می گیرد ریتم آن نیز تندتر می شود و وقتی زورآزمایی کُشتی گیران به اوج می رسد، بر سرعت چوب طبل و سرنا می افزایند.


میدان کُشتی چوخا

میدان کُشتی که دایره ای با قطر ۱۰ متر است و کُشتی در آنجا برگزار می شود. اجرای کُشتی به شکل سنتی و بدون کلیشه (کُشتی بر روی خاک و با سرنا و دهل) انجام می شود. باید در نظر داشت که تمام زیبایی کُشتی بابا چوخه برگزاری آن به شکل سنتی است که می تواند برای تمام قشرها و رده های سنی جذابیت داشته باشد. کُشتی بابا چوخه همیشه در فضای باز و دل طبیعت و اماکن تفریحی و روی خاک نرم یا چمن برگزار می شده است. ضروری است در حال حاضر نیز تا جایی که امکان دارد این امر لحاظ شود. دست دادن قبل از کُشتی نیز از زیبایی های این ورزش است. گودهای کُشتی سنتی و معروف در شهرهایی مثل قوچان و اسفراین نظیر گودهای رهورد و سلطان زیرابه و چشمه زینل خان الگوهای بسیار بارزی برای این مورد است.

 


نحوه برد و باخت در کُشتی باچوخه کشتی با چوخا

مسابقه کُشتی بابا چوخه در اصل رقابتی بدون مدت زمانی مشخص بوده است و وقتی فردی در آن پیروز میدان اعلام می شده که بتواند ۳ بار تخت پشت یا شانه های حریفش را به زمین برساند. اما مسابقه های امروزین این رشته در وقت ۱۰ دقیقه ای برگزار می شود که اگر در پایان، پیروزی نداشته باشد، سرنوشت برنده به وقت اضافی ۵ دقیقه ای موکول خواهد شد. ضمن اینکه اجرای فن در خاک و گرفتن زیر زانوی حریف، خطا محسوب می شود و کُشتی گیران در ۴ یا ۵ وزن دسته بندی می شوند. با چوخه کاران در چهار وزن ۷۰، ۸۰، ۹۰ و بالای ۹۵ کیلوگرم به مصاف یکدیگر می روند. در اوزان ۶۵، ۷۵، ۸۵ و ۸۵+ کیلوگرم نیز برگزار می شود.

 


فنون اصیل کُشتی با چوخه

فنون اصیل کُشتی با چوخه عبارتند از: لنگ، کمر، کمرپیچ، راسته پیچ، دست پیچ، قل پیچ، یخه گیر، پاپیچ، سرشاخ، لنگ کُردی (یام باش)، کُشتی گیر در ابتدایی که وارد گود می شود ابتدا دست بر خاک زده بر لب و پیشانی می نهد و سپس دوری در گود زده و با چند پرش آمادگی خود را به حریف اعلام می کند. سپس دو کُشتی گیر به هم نزدیک شده و با سوت داور «سرشاخ» می شوند، که از ابتدایی ترین فن های خاص این کُشتی است. آنها تمام توان خود را به کار می برند تا پشت حریف را به خاک بمالند. پا در این کُشتی نقش مهمی دارد. فن لنگ که اصطلاحا به آن «یام باش» می گویند، از مشهورترین فن های این کُشتی سنتی است که با چوخه کاران باید تمام حواس خود را جمع کنند تا حریف از این فن استفاده نکند. از دیگر فنون خاص این کُشتی «فن جوانمردی» است، بدین صورت که کُشتی گیر نباید بدون آمادگی یا از پشت به حریف خود حمله کند. همچنین نباید فن « لنگ» را در مواقعی که ضروری نیست اجرا کند. کُشتی گیران حق گرفتن زیر زانوی همدیگر را ندارند و در خاک نیز هیچ فنی اجرا نمی شود. کُشتی گیر باید هر دو شانه حریف خود را به مدت یک ثانیه به خاک بمالد. برد و باخت در کُشتی با چوخه در دو حالت اتفاق می افتد: در حالت اول با چوخه کاران می توانند یکدیگر را ضربه فنی کنند، این ضربه فنی در چند حالت رخ می دهد.

تماس شانه با تشک یا زمین ضربه فنی محسوب می شود. چرخش حول محور شانه ها روی آرنج با تماس نشیمن حالت دیگر ضربه فنی است. همچنین تکیه دادن به آرنج ها در شرایطی که کُشتی گیر با نشیمن روی زمین قرار دارد و نیز خم شدن شانه نسبت به کمر و تشک هم ضربه فنی به حساب می آید، اما پیروزی و برد با امتیاز در کُشتی با چوخه گونه ای دیگر هم دارد. در این شکل در صورتی که کُشتی گیر با اجرای فن حریف را رو به شکم زده و اصطلاحا او را به خاک و تسلط کامل بر او داشته، مجری یک امتیاز کسب می کند، در صورتی که با اجرای فن حریف را به بیرون از تشک از کمر به بالا ضربه فنی کند، مجری دو امتیاز کسب می کند. همچنین در صورت کم کاری، دفاع و نافرمانی از دستورات داور، به کُشتی گیر کم کار و خاطی یک اخطار و به حریف یک امتیاز می دهند که هم ارزش با امتیاز فنی است. هنگام برگزاری مسابقه ها هر کُشتی گیری به هر نحوی پایش کاملا از تشک یا محوطه مشخص شده بیرون رود، یک امتیاز از دست داده و یک پوئن به حساب حریفش اضافه می گردد. در این کُشتی اجرای فنون از طریق گرفتن بدن حریف خطا منظور می شود و با چوخه کاران درست مثل جودوکاران فقط از طریق گرفتن لباس حریف، اجازه اجرای فن دارند.

 


مسابقات کشتی با چوخه سال ۹۲

نهمین دوره مسابقات کشتی بابا چوخه جام «سردار شهید بابامحمد رستمی و شهدای بخش مرزی باجگیران، با شرکت ۱۴۰ کشتی گیر از استان های خراسان شمالی، جنوبی، رضوی و کشتی گیرانی از استان های تهران، البرز و مازندران با حضور بیش از ۳۰ هزار تماشاگر در گود طبیعی روستای گردشگری و تاریخی «رهورد» برگزار شد که در حدود ۳۵ کیلومتری شمال شهر قوچان، در مسیر محور ترانزیتی قوچان باجگیران قرار دارد.


مخمل سبز چمن میزبان با چوخه کاران

برای نهمین سال متوالی، چمن گود طبیعی این روستا، از مدت ها قبل برای رقابت های دیدنی و جذاب با چوخه کاران آماده شده بود و سخاوتمندانه پذیرای یلان و قهرمانان با چوخه شد تا بار دیگر عرصه ای برای رویارویی و پیکار مردانه کشتی گیران و جوانان برومند کشور و خطه پهلوان خیز خراسان رضوی باشد. مردم میهمان نواز و خونگرم روستای رهورد همچون هزاران تماشاگر مشتاق و خانواده های علاقه مند از مسابقات کشتی سنتی کهن و اصیل بابا چوخه با خوشرویی و مهربانی استقبال کردند. مسابقات روی چمن طبیعی روستای رهورد برگزار می شود. در این رقابت ها، با چوخه کاران در حضور تماشاگران بیشمار، پیشکسوتان و پهلوانان، مربیان، مسئولان کشوری، استانی و شهرستان پنجه در پنجه افکنده و جلوه های زیبا و جذابی از کشتی بابا چوخه را با اجرای فنونی چون، «لِنگ»، «یانباش»، «قل پیچ» و... به تماشا گذاشتند. از ساعات ابتدایی روز مردم با اشتیاقی وصف ناپذیر در میدان رقابت تجمع می کنند و جمعیتی متشکل از پیر و جوان، زن و مرد، کودک و بزرگسال، شهری و روستایی، در گوشه و کنار تپه سرسبز و مشرف به گود و اطراف میدان، نشسته و ایستاده با تشویق های پیاپی و صلوات های محمدی و فریادهای یاعلی مدد، بر شور و حال مسابقات می افزایند. گزارش ها حاکی از آن است که نوای سازهای محلی «دهل» و «سرنا» نیز در لحظات اوج هر کشتی و اجرای فنون، حریفان را به تلاشی بیشتر وا می دارد و تشویق هواداران هر کشتی گیر لحظه به لحظه زیادتر می شود. همیشه رقابت ها در ۲ نوبت صبح و بعدازظهر در گود روستای رهورد انجام می شود و علاوه بر تماشاگران حلقه زده پیرامون گود، پیشکسوتان و مربیان، قهرمانان و پهلوانان ارزنده ای نیز مانند «پهلوان قربان محمد بهادری»، «رمضان شکفته»، «خدابخش عفت دار»، «عبدالعلی قنبری»، «سهراب سراب»، «سلیمان زمانی»، «محمد بهابسته»، «رضا حاتمی»، «حسین تقدیسی»، «سیدمحمد زارع»، «مهدی علیزاده»، «برات زمانی»، «مهرافروزیان»، «علیرضا رستمی» و... با حضور خود مایه دلگرمی کشتی گیران جوان و اهمیت هرچه بیشتر مسابقات می شوند.

مریم سلطان‌زاده

کلمات کلیدی :
نظرات بییندگان :

بهترین مشاغل و خدمات شهر خود را ، در سایت نشونه پیدا کنید.

مشاهده سایت نشونه